EBU’L-VEFÂ

11 Ekim 2008 tarihinde tarafından eklendi.

Bilimin çeşitli dallarında öncülük yapmış bilim adamlarımızı tanımadan, eserlerini incelemeden, yapmış oldukları çalışmalardan haberdar olmadan, bi­limsel çalışma yapmak, mümkün mü bilemiyoruz; ama, bize öyle geliyor ki, mümkün olabilse de eksik olur. Bu eksikliği kısmen de olsa gidermek amacıyla açtı­ğımız “Çağını Aşanlar” köşesinde, bu sayımızda tri­gonometriye tanjant, sekant ve kosekantı kazandıran ünlü matematik bilgini Ebu’l-Vefâ’yı ele alıyoruz.
HAYATI
Matematik tarihinde çok önemli yeri olan Ebu’l-Vefâ, asıl adı Muhammed olup, Horasan’ın Herat ve Nişabur şehirleri arasında bulunan Buzcan şehrinde 10 Haziran 940 tarihinde doğdu, ilk matematik ders­lerini amcası Ebu Amr el Mugazilî’den, geometriyi de dayısı Ebu Abdullah Muhammed b. Anbese’den al­dı. 19 yaşına gelince de zamanın bilim ve kültür mer­kezi olan Bağdat’a yerleşti. Burada ölünceye kadar devam ettirdiği bilimsel çalışmalarla bilim tarihinde lâ­yık olduğu üne kavuştu. Şerefü’d-Devle’nin 988’de sa­rayının bahçesinde yaptırdığı rasathanede yapılan ilk rasada (gözleme) katılan kurul üyeleri arasında da yer alan Ebu’l-Vefâ, 998’de Bağdat’ta vefat etti.
BİLİME HİZMETLERİ
Eserleri, yüzyıllarca Doğu ve Batı uygarlığında kay­nak kitaplar olarak kullanılan Ebu’l-Vefâ, astronomi bi­limindeki çalışmalarının yanısıra özellikle matematik bilimine büyük katkılarda bulundu.
Gerek klâsik ve gerekse modern matematik ko­nularında gördüğümüz birçok trigonometrik kavram, tanım, teorem ve formüller ortaya koydu. Bilhassa kü­resel trigonometride, sinüs konusunu bilimsel bir yak­laşımla inceledi. Trigonometriye sekant ve kosekant tanımlarını ve kavramlarını kazandırdı. Bugün bile tri­gonometride grafiklerin tanımında aynen kullanılan, tri­gonometrinin altı temel eğrisi (grafiği) arasındaki trigonometrik oranları tespit etti. Ayrıca büyük bir has­sasiyetle trigonometrik çizelgeler hazırlayıp, astrono­mik gözlemler için gerekli olan sinüs ve tanjant değerlerini gösteren çizelgeleri, on beşer dakikalık (açı dakikası) aralıklarla hesapladı.
Cebir konusunda yeni problemler ve yeni çözüm yolları getiren Ebu’l-Vefâ, Harezmî’nin bu konudaki “Cebr ve’l-Mukabele” adlı eserinin şerhini (yorumlu açıklama) yaptı ve x4 + px3= r denkleminin çözümü yolunda y3 + axy + b = 0 ve x2—y = 0 koniklerinin ke­siştirme metodunu ortaya koydu.
Üçgenler üzerinde de ilk ciddî çalışmayı yaptı. Bu konudaki keşifleri, tanımları, kavramları ve çizelgele-riyle kendisinden yüzyıllarca sonra gelen Avrupa’nın ünlü matematikçilerinden D’Alembert (1717-1783), Laplace (1749-1827) ve çağdaşları olan büyük mate­matik bilginlerinin fikir yapılarında etkili oldu.
Ebu’l-Vefâ’nın bilme yaptığı hizmetler, sadece bun­lardan ibaret değildir. Aynı zamanda 7 ve 9 kenarlı düzgün çokgenlerin yaklaşık çözümleriyle de ilgilen­di. Bu hususta yeni bir geometrik metot ortaya koydu.
ESERLERİ
Ebu’l-Vefâ’nın eserleri, Ortaçağ Doğu matematik­çileri arasında olduğu kadar, kendinden sonraki yıl­larda, Batı matematikçileri arasında da kaynak eserler olarak kullanılagelmiştir. Bugün Paris, Kahire ve istan­bul kütüphanelerinde bulunan eserlerinin asılları, 12. yüzyıl başlarından itibaren Batı bilim dünyasında bi­linmiş olmasına rağmen, çevirileri ancak 12. yüzyıldan sonra yapılmaya başlanmıştır. Batı bilim dünyasında önemli yeri olan matematik ve astronomiye ait eserle­rinden bazıları şunlardır.
1. Kitab fî ma Yahtac İleyhi’l-Küttâb ve’l-Ummal min İlmi’l-Hesab (Aritmetikte yazar ve fikir işçilerinin muh­taç olduğu kitap). Eserin bir nüshası Kahire’de ve ek­sik bir nüshası da Leyden’de bulunmaktadır.
2. El-Kitabü’l-Kâmil. Trigonometriden bahsetmektedir. Eserin bir nüshası Paris Biblotequ National’de, Anci-ens Arabes no: 1138’de kayıtlıdır.
3. Kitabü’l-Hendese (Geometri kitabı). Bir nüshası Aya-sofya, bir nüshası da Paris Kütüphanesi’nde bulun­maktadır.
4. Tefsirü’l-Harizmî fi’l-Cebr ve’l-Mukabele
5. Ez-Ziycü’ş-Şâmil. Astronomi biliminde yazılmış ol­dukça önemli bir eserdir.

Etiketler:

Yorumlar

Henüz yorum yapılmamış.

Şu Sayfamız Çok Beğenildi
YILANLAR DİLLERİNİ NİÇİN OYNATIRLAR?